Стамбеков Е. Б.

ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ САБА?ТАРЫНДА ?МІР ?АУІПСІЗДІК НЕГІЗДЕРІН О?ЫТУ ?РДІСІНДЕ Б?ГІНГІ ?МІР ТАЛАПТАРЫНА САЙ ?ЫЛЫМИ
?ДІСТЕМЕЛІК С?ЙЕМЕЛДЕУ
 
Стамбеков Е. Б.
Алматы облысы бойынша педагог ?ызметкерлерді?
біліктілігін арттыру институты, Алматы ?аласы
 
   «?лтты? ?ауіпсіздік дегеніміз – аума?ты? т?тасты?ын толы?  са?тай отырып, ?аза?станны?  т?уелсіз  егемен мемлекет  ретінде дамуын  ?амтамасыз  ету» «Т?уелсіздікті же?іп алу жеткіліксіз, оны ?ор?ап, ны?айтып ?рпа?тар?а ?алдыру керек.»
    «XXI ?асырда білімін дамыта алма?ан елді? ты?ыры??а тірелері аны?. Бізді? болаша?ты? жо?ары технологиялы? ж?не ?ылыми ?амтымды ?ндірістері ?шін кадрлар ?орын жаса?тауымыз ?ажет».
                                                                                                                           Н. ?. Назарбаев
 
    ?аза?стан Республикасын ?лемдiк ?о?амдасты? нары?ты? экономикалы мемлекет ретiнде таныды. Т?уелсiздігімізді? ?ыс?а тарихи кезе?iнде елiмiз ?лемдiк ?о?амдасты??а ы?палдаса отырып, экономикада айтарлы?тай ?суге ?ол жеткiздi.
    Осы орайда, ?о?амды? даму де?гейiнi?, елдi? экономикалы? ?уаты мен ?лтты? ?ауiпсiздігiнi? ?лшемдерi ретiнде бiлiм беру ж?йесiнi?, адам ресурстарыны? р?лi мен ма?ызы арта т?седi.
«?аза?стан  жолы – 2050:  бір  ма?сат, бір  м?дде,  бір  болаша?, Н?рлы жол – болаша??а бастар жол»  ?Р Президенті   Н?рс?лтан Назарбаевты?  ?аза?стан хал?ына  Жолдауы  аясында  б?секеге  ?абілетті  мамандар  дайындау, білімгерлерге  ?аза?станды? патриотты? сезімді  ?алыптастыру  барысында    жа?а  саба?ты  т?сіндіру  кезінде  инновациялы?  технологияларды  ?тымды  ?олдану  жолдары.
   Б?гінде  білім - ?о?амны?  ?леуметтік-экономикалы?, интеллектуалды? ж?не рухани дамуыны? стратегиялы?  ба?дары ?ана емес, сонымен ?атар бізді? ?о?амымызды? ?ауіпсіздігіні? кепілі.
Жедел ?згерiп т?ратын ?лем ж?не а?парат легiнi? ?л?аюы жа?дайында iргелi п?ндiк бiлiм мiндеттi, бiра? ол бiлiм берудi? жеткiлiктi нысанасы болып табылмайды.  О?итындарды? ?зiн барынша к?рсете бiлу ж?не ?о?ам ?мiрiне пайдалы т?рде ?атысу ?шiн (??зыреттiлiк) а?паратты ?з бетiнше табу, талдау, ??рылымдау ж?не тиiмдi пайдалану да?дысын бойына сi?iру ?лде?айда ма?ызды да к?рделi.
    "Технология" термині сол т?сілдер ж?йесі (ілім) деген ма?ынаны білдіреді.   О?уды технологияландыру туралы ойды осыдан 400 жыл б?рын Я.Коменский айт?ан екен.
О?у-т?рбиелік технологияны? аны?тамасын Скиннер былай деп берді: "О?у-т?рбие  технологиясы - технология жетістіктерін педагогикалы? іс-т?жірибеде ?олдану".
   Елбасыны?  Жолдауында: «Білім беру ж?йесі реформасыны? орталы? буыны осы заман?ы білім беру ?рдістерін, а?паратты? технологияларды жаппай енгізу, б?л кезе?де назарды о?ытушыларды? біліктілігін арттыру?а аудару ?ажет.  Кім дамымаса, ал?а ?арай ж?рмесе, ?з орнын бас?а?а, ?лде?айда б?секеге ?абілетгі маман?а беруге тура келеді.  Себебі: ?лтты? б?секелестік ?абілеті бірінші  кезекте  оны?  білімділік де?гейімен ай?ындалады» деп атап к?рсетті. Жолдауды орындай отырып, біз инновациялы? о?уды т?жірибемізге енгізіп, ойлау ?абілеті дамы?ан, ?з бетінше шешім ?абылдай білетін білімді ?рпа?ты даярлауымыз керек.
     «Ал?аш?ы ?скери дайынды?  ж?не дене т?рбиесі  саба?тарында  ойлау ?абілеті дамы?ан,  білімді ?рпа?ты даярлау  барысында   «?мір  ?ауіпсіздік  негіздерін о?ыту  ?рдісінде  б?гінгі  ?мір  талаптарына  сай  ?ылыми  ?дістемелік  с?йемелдеу»,  Алматы   ?аласында?ы  колледждегі  ?ткен  ?ай?ылы  жа?дай?а  душар  етпейді.
     "Дене шыны?тыру ж?не спорт туралы" ?аза?стан Республикасы За?ыны Жа?а ?аза?стан Республикасы ?кіметіні? 2013 жыл?ы 30 ?ырк?йектегі № 1017 б?йры?ын басшылы?а  ала  отырып  біз о?ытуда?ы жа?а технология аса ?ажетті педагогикалы? м?селелерді? шешімдерін табу?а, ой е?бегін арттыру?а, о?у процесін тиімді бас?аруды ?амтамасыз етуіміз  ?ажет. Жа?а технологияларды о?ыту ?рдісінде ?олдануды? негізгі ерекшелігі ол о?ытушылар мен о?ушылар?а ?з бетімен ж?не бірлесіп шы?армашылы? ж?мыс жасау?а к?п м?мкіндік береді ж?не оны педагогикалы? ма?сатта пайдалану о?ушыларды? зердесіне, сезіміне, к?з?арасына ?сер ете отырып оны? интеллектуалды? м?мкіншіліктерін арттыру?а к?мектеседі.
    Дене т?рбиесіні? ?леуметтік ж?йе ж?не ?о?амды? ??былыс есебінде дене т?рбиесі ж?йесін, оны? ?алыптасуы мен дамуыны? негізгі за?дылы?тарын, оны? ?ызметі мен ??рылымын танып, білуді? ?ажеттілігі білім мен т?рбие талаптарына с?йкес ?сіп келе жат?ан ?рпа?ты? дене т?рбиесін ?амтамасыз ету ?шін керек. Дене т?рбиесі тек мектептегі дене шыны?тыру саба?ы ?ана емес, ол саба?тан тыс, мектептен де тыс денсаулы??а байланысты шаралар ж?йесі екенін ескерсек, ?азіргі кезе?дегі білім беру орындарында?ы дене т?рбиесіні? ж?йесі жастарды? денсаулы?тарын ны?айтумен ?оса, т?л?а бойында?ы биологиялы?-психологиялы? ?ажеттіліктерді? жан-жа?ты жетілуіне, ?мірге белсенді ?станым мен ізгілікті ?атынастарын дамытуды ме?зейді. М?ндай ма?ызды ?дістеме ?ылыми ж?не о?у п?ні ретінде жетекші р?л ат?аратын, дене т?рбиесі  саласында?ы к?сіптік ба?ытта болаша? м??алімдерді дайындауды ж?зеге асыратын жо?ары о?у орындарында?ы о?ыту ж?йесіне тікелей байланысты.
«Инновация» - (лат. тіл. - жа?а) аудар?анда жа?алау, жа?а, ?згеру – деген ма?ыналарды к?рсетеді.
    Инновация – дегеніміз жа?а мазм?нды ?йымдастыру, ал жа?алы? енгізу дегеніміз – тек ?ана жа?алы? енгізу, ?йымдастыру, я?ни инновациялы? ?рдісті  мазм?нды  дамыту,  жа?аны  ?йымдастыру, ?алыптасыруды аны?тайды, ал «жа?аша»   жа?аны?  мазм?ны,  оны енгізуді? ?діс-т?сілі мен технологиясын ?амтитын  ??былысты  айтады.
К?птеген ?алымдарымызды? іргелі е?бектерін ?арап отырса?, «Инновация дегеніміз – білім беру ?рдісін  ?згертуге ба?ыттал?ан педагогикалы? жа?алы? енгізу. Ал жа?алы? енгізу, м?селелерді  тиімді жолмен шешу ?шін ?ажет», - дейді ж?не ол міндетті т?мендегідей екі талапты к?рсетеді.
    Инновацияны? ?ылыми ма?ынасы да ?рт?рлі де?гейінде сипатталады, м?селен: инновацияны ?иын м?селені шешуде туындайтын ерекше бір ?ажет идея ретінде ?арастыру;       инновацияны мектеп ж?мысын  жо?ары саты?а к?теруге ба?ыттау.
   Бізді? ойымызша, «инновация – білім беру ж?йесінде жа?алы? енгізу», - деп айтса?, б?л ??ымны? ау?ымын тарылт?андай боламыз.
    ?ылым мен халы??а білім беруді? дамуы елімізді техникалы? прогреске жеткізері м?лім. Ал техникалы? прогресс – ?о?амды  ж?не жеке басты? ?мір с?ру де?гейін к?теруші; Ол е?бек ?німділігіні? жо?арылауына ?келеді. Сонымен, білім беру ж?йесін ?о?амды? ?мірді? ?зге салаларыны? да негізі деп білуіміз керек.
Ал инновациялы? о?ыту дегеніміз — о?ушыларды? м?мкіндігі мен шамасына ?арай м?селені? байыбына барып, ?лгі к?рсетер ?негелеріне еліктеп, та?лымды? жолдарын ?абылдау, о?ан сын к?збен ?арай отырып, шы?армашылы? т?р?ыдан ойлау?а ?йрету. Шы?армашылы? ойлау іс-?рекеттегі саналылы?ты ?рістететін зерттеушілік т?р?ыдан белсенділігін жетілдіріп, іс-?рекетке бейімділігін, ?ызы?уын ?алыптастыратын жол.
   Елімізде б?секеге ?абілетті білім – білім беру саласыны? е? басты міндеті болып отыр. Дамуды? алды??ы ?атарында?ы елдерді? білім д?режесімен те?есу – елімізді? біліми саясатыны? негізгі к?здегені. Дамы?ан отыз  елді? ?атарына енуді? ал?ышарттарыны? бірі де осы сапалы да б?секеге ?абілетті білім. Сонды?тан да еліміздегі мектептердегі білім беруді? басты ?станымдары мен міндеттері, ?рекеттері, жолдары осы ма?сат?а орай ?йымдастырылады.
   Ма?сат?а жетуді? т?рлі жолдары бар. Соларды? бірі де бірегейі о?ытуды? жа?а технологияларын пайдалану. ?аза?стан Республикасыны? «Білім туралы» За?ыны? (Астана, 2000 жыл) 18-бабыны? 8-тарма?ында: «О?ытуды? жа?а технологияларын сына?тан ?ткізу, білім беруді? жа?а мазм?нын енгізу ?шін білім беру ?йымдарында эксперимент т?ртібімен іске асырылатын білім беру ба?дарламалары ?зірлену м?мкіндігі», - атап к?рсетілген. Осы?ан орай ?азір еліміздегі к?птеген арнаулы білім беретін о?у орындарында  білім беруді? жа?а ж?йесі енгізіліп, ?лемдік білім беру ке?істігіне бет алуда. Білімі мен ?ылымы ?з д?режесінде дамы?ан елдер к?ш бастап, ?ашан да елдік дамуды? кез келген саласында озы? т?рары с?зсіз.
  Дене шыны?тыру саба?ында  жа?а  саба?ты  т?сіндіру  барысында  инновациялы?  технологияларды  ?тымды  ?олдану,  «?мір  ?ауіпсіздік  негіздерін о?ыту  ?рдісінде  б?гінгі  ?мір  талаптарына  сай  ?ылыми  ?дістемелік  с?йемелдеу».
   Дене шыны?тыру т?жірибесінде ?дістер ?аншама к?п бол?анмен,  оны? б?рі жан-жа?ты пайдаланыла бермейді. Сонды?тан оларды? аны?тамаларын білу, бізді? д?рыс ба?ыт алуымыз?а, ?р т?рлі міндеттерді орындау?а тиімді ?дістерді та?дауымыз?а к?мектеседі. ?р т?рлі жатты?ушылар тобымен ?р ?илы жа?дайда белгілі бір міндеттер орындау ?шін ал?аш?ы ?скери дайынды? жатты?уларын ?олдану, пайдалану жолын ал?аш?ы ?скери дайынды?ты? ?дістері дейміз. Мысалы, ?айталау  ?дісі, ?йрету ?дісі. ?рбір ?діс ?зіні? ??рамына кіретін ?дістемелік т?сілдерді? к?мегімен ж?зеге асырылады. На?тылы ?йрету міндетіне с?йкес жатты?уларды  орындауды  ?дістемелік т?сіл дейміз. Мысалы,  ?йрету ?дісіні? к?рсету т?сілдері: жатты?уларды айла-т?сілмен к?рсету, керекті  ?ар?ынды т?рде  немесе баяу ?ар?ында к?рсету т.б. ?дістемелік  т?сілдер к?п. Оларды? бірі ескіріп, жо?алып жатса, екіншісі ?згеріп, ал келесі біреулері м??алімні?  ізденісімен ?мірге  келіп жатады. Саба? беру де?гейіні? ?р т?рлілігі м??алімні? осы ?дістемелік т?сілдерді  к?п білуіне, ке?інен ?олдануына байланысты.
   ?скеле? ?рпа?ты? идеялы? сенімі мен ?з Отаны ?шін ?асы? ?аны ?ал?анша шай?асу?а ?зірлеу бір-бірімен ты?ыз байланысты. Денешны?тыру саба?тарында о?ушылар арасында ж?ргізілетін б??аралы? спорт ж?мыстарды? аясы ке?ейді, жас жігіттерді  ?аза?стан ?арулы к?штері ?атарына ?зірлеу жа?саруда.
О?ушылар?а дене шыны?тыру саба?тарында жа?а технологияны пайдалану о?ыту мен т?рбиелеуді? жалпы за?дылы?тарына ба?ын?ан. Сонды?тан оны іске асыру барысында дене т?рбиесіні? жас ж?не жынысты? ерекшеліктерін ескере отырып, осы за?дылы?тарды к?рсететін жалпы педагогикалы? ?станымдарды басшылы??а алу ?ажет. Ол ?станымдар?а жататындар: жан-жа?тылы?, саналылы? пен белсенділік, бірте-бірте жасалатын ?рекет, ?айталамалы?, к?рнекілік, жеке даралы?.
    О?у ?дерісіні? ?здіксіздігі негізгі ?ш ?а?идаларда к?рініс тап?ан:
а) о?у-т?рбие ?дерісі к?п жыл?ы ж?не жыл бойында?ы сипат?а ие болуы тиіс;
?) саба? барысында ?рбір келесі саба?ты? ?сері алды??ы саба?ты? ізінше ?атпарлы ?сер ?алдыруы тиіс, себебі жас о?ушыны? а?засында алды??ы саба?тарды? ?серінен пайда бол?ан жа?ымды ?згерістер беки т?суі ж?не жетіле т?суі ?ажет;
б) демалыс, ж?мыс ?абілетін ?алпына келтіруді? арта т?суі ?шін жеткілікті болуы тиіс.
    Дене ж?ктемелерін бірте-бірте ж?не жо?ары де?гейге арттыру ?станымы оларды? к?лемі мен ?ар?ындылы?ыны?, о?ушыны дайындау?а ?ойылатын талаптарды? бірте-бірте к?рделенуіні? ?здіксіз арта т?суімен байланысты болып келеді. 
    Саба?тарды бір-бірте к?рделендіру о?ушыны дайындауды? м?м-кіндіктері мен де?гейлеріне с?йкес келіп, оларды? спортты? жетістіктеріні? ?здіксіз арта т?суін ?амтамасыз етуі тиіс. Дене ж?ктемелеріні? тол?ынды т?рде ?згеру ?станымы оларды? динамикасыны? тол?ынды сипатын к?рсетеді, себебі ол салыстырмалы ал?анда о?у – т?рбие ?дерісіні? кішігірім ?зіндісіне, немесе саба?тарды? кезе?дері мен т?тас бір д?уіріне де т?н болуы м?мкін.
Спортты? техника мен оны жа?а т?р?ыда жетілдіруге ?йрету ?дістеріні? кез-келген т?ріні? жа?ымды жа?тары бар, біра? ол жеке ?алпында шапша? ?рі тиімді ?йретуді толы? ?амтамасыз ете алмайды, сонды?тан спортты? техниканы ме?геру барысында барлы? ?дістер бірін-бірі толы?тыратын т?рде ?олданылады. Олар жиірек бір уа?ытта пайдаланылады.
   ?имыл-?оз?алыстарды белгілі реттілікте игеру. Атап айт?анда: дайындалып ж?рген о?ушыларды? о?у?а деген жа?ымды ынтасын ?алыптастыру; ?оз?алыс ?имылыны? м?ні туралы білімді ?алыптастыру; ?рбір спорт т?рлері бойынша ?йренетін ?оз?алыстар туралы толы? т?сінікті ?алыптастыру; ?йренетін ?оз?алыс ?имылын т?тастай игеру. С?йтіп, ?имыл?а ?йрету дегеніміз - б?л білім алу, ?оз?алыс икемділігін ?алыптастыру ж?не тиісті дене жа?ынан ?алыптасуды? ?асиеттерін т?рбиелеу.
   Дене т?рбиесі саба?ында о?ытуды? д?ст?рлі емес ??ралдарын ?олдану барсында е?  алдымен  о?ушылар?а  осы  ??ралдарды  пайдалану  барысында  техникалы?  ?ауіпсіздік  шараларына  к?п  к??іл  б?лу  керектігін  т?сіндіремін, сонымен  ?атар  о?ушыларды? дене т?рбиесін дамыту технологияларын жетілдіруге; дене т?рбиесі саба?тарында о?ушыларды адамгершілікке т?рбиелеуге, дене т?рбиесі ар?ылы жеке т?л?аны? психофизиологиясын ?згеруге: ?зін-?зі реттеуін ?алыптастыру; дене т?рбиесі саба?тарын п?наралы? байланыс ар?ылы жетілдіру; дене ?абілетін рухани ??ндылы?тар ар?ылы дамыту; релаксация ар?ылы жеке т?л?аны? психофизиологиялы? ?абілеттерін дамыту; психикалы? ?уат м?мкіндіктері мен дене т?рбиесін саба?тастырып дамыту?а т.б. ?ол жеткізуге болады.
    ?аза?стан Республикасы ?скеле? ?рпа?ты? дене т?рбиесін ?немі жетілдіруде, о?ушыларды? жан-жа?ты  дамуына ж?не дене шыны?тырумен, спортпен айналысуына м?мкіндіктер жасауда. Президенттік сынама мен колледждегі дене т?рбиесіні? сонымен бірге сыныптан тыс спортты? ж?не дене шыны?тыру – сауы?тыру ж?мыстарыны? ма?саттары бір ж?не бір-бірімен ты?ыз байланысты. Президенттік сына? негізінен талап?а сай бізді? колледжде жылда ?ткізіліп т?рады.
 
                                 ПАЙДАЛАНЫЛ?АН ?ДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
  1. ?аза?стан Республикасында білім беруді дамытуды? 2011 - 2020 жылдар?а арнал?ан мемлекеттік ба?дарламасы. ?аза?стан Республикасы Президентіні? 2010 жыл?ы 7 желто?санда?ы № 1118 Жарлы?ы
  2. А. Ш. Алибаева,  Г. Ж, Ташибаева, З. Т. Кенешбаева Дене шыны?тыру, ?дістемелік ??рал, Алматы 2015, 186 бет
    1. Аманбаев Р.Р.  Дене т?рбиелеу м?дениеті ілімін о?ып ?йрену ж?ніндегі ?дістік н?с?аулар. Алматы, 2006 ж.
  1. Адамбеков К.И.,Тастанов А.Ж.,Абилдабеков С.А. Теория и методика избранного вида спорта: Учебное пособие.- Алматы: КазНПУ им Абая, 2010г.-232 стр.
  2.  Адамбеков К.И.,Тастанов А.Ж.,Абилдабеков С.А. Теоретические основы физической культуры и спорта. Уч.пособие. Алматы. 2010 г.
 
3.jpg1.jpg6.png2.jpg4.png5.png